Synagoga Zasańska
- Szczegóły
- Kategoria: Historia Przemyśla
- Opublikowano: wtorek, 28, czerwiec 2011 00:11
- Daniel Stołowski
Artykuł z wydania papierowego MIŚKA nr 4/2011
PRZEMYSKIE ZABYTKI – ZANIEDBANE, ZAPOMNIANE …
Synagoga Zasańska
Do II Wojny Światowej społeczność żydowska stanowiła znaczącą część mieszkańców Przemyśla. Jej wpływ na architekturę miasta był, więc duży, żeby wspomnieć tylko o nieistniejącej już dzielnicy żydowskiej w rejonie ulic: Jagiellońskiej, Wodnej i Kazimierzowskiej. W jego obrębie stały też dwie synagogi, które podzieliły los całej dzielnicy w trakcie działań wojennych. Do dnia dzisiejszego pozostałością kilkusetletniego pobytu Żydów w Przemyślu są jedynie cmentarz żydowski przy ul. Słowackiego, Nowa Synagoga (zwaną Scheinbacha) przy ul. Słowackiego (obecnie znajduje się w niej biblioteka miejska) oraz Synagoga Zasańska. Ruiny ostatniej synagogi znajdują się przy Placu Unii Brzeskiej 6.
Historia synagogi zasańskiej
Po stronie zasańskiej miasta, w drugiej połowie XIX wieku nastąpił znaczący wzrost mieszkańców narodowości żydowskiej. Jedyną świątynią była wówczas Stara Synagoga przy dzisiejszej ulicy Wałowej. Zaistniała, więc potrzeba budowy synagogi dla mieszkańców tej dzielnicy. Budowa nowej była już prawie ukończona w 1859 roku, gdy runęła jedna ze ścian przyczyniając się do późniejszego oddania obiektu. Nadzorcą inwestycji i późniejszym administratorem było Towarzystwo Izraelickiej Świątyni Zasańskiej skupiające Żydów uznawanych za postępowych. Budowę przekazano wiernym do użytku w 1892 roku. Służyła zasymilowanej ludności żydowskiej Zasania przez 47 lat. Z wyjątkiem okresu przerwy na przełomie lat 1927 i 1928, gdy władze miejskie zamknęły synagogę wobec nierzadkich sporów miedzy Żydami ortodoksyjnymi, a syjonistami.
Na początku II Wojny Światowej dwóch okupantów podzieliło Przemyśl miedzy siebie wzdłuż rzeki San. Dostawcą energii elektrycznej dla miasta była elektrownia zlokalizowana w radzieckiej strefie okupacyjnej. Niemcy chcąc uniezależnić się od swoich sowieckich „przyjaciół” postanowili urządzić elektrownię w nieszczęsnej synagodze zasańsiej. Zrujnowali wnętrze synagogi oraz dobudowali halę do wschodniej części budynku. Po zakończeniu wojny mieściły się tam garaże autobusów PKS, miejskich, a później kolumna transportu sanitarnego.
Istotnym etapem dewastacji synagogi był gruntowny remont budynku przeprowadzony w latach 1962-1963 w ramach, którego podzielono na dwie kondygnacje główną salę modlitewną oraz zniszczono polichromie ozdabiające wnętrza świątyni. W roku 1994 podjęto próbę zorganizowania galerii sztuki i sali wystawowej mającej służyć prezentacji sztuki żydowskiej. Ostatecznie w 2004 roku zdewastowana synagoga zmieniła właściciela, którym stał się prywatny przedsiębiorca z Przemyśla.
Nowe oblicze synagogi zasańskiej
Wraz ze zmianą właściciela pojawiła się szansa na nowe oblicze synagogi. Obiekt jest pod ochroną konserwatorską, więc nie może być wyburzony, a na nowym właścicielu ciążą obowiązki dbania o budowlę. Wojewódzki konserwator zabytków miał, więc nadzieję, że budynek zostanie przez nowego zarządcę zaadaptowany do nowej funkcji i przestanie straszyć. Jednak mijały kolejne lata, a stan techniczny budynku stale się pogarszał. Właściciela zobowiązano do właściwego zabezpieczenia synagogi, z czego się nie wywiązywał. Zignorowane zalecenia i nakaz konserwatora były, więc podstawą do złożenia zawiadomienia do prokuratury. Na forach internetowych pojawiły się komentarze, że właściciel nie zabezpieczając 
budowli dąży do tego, aby się zawaliła. Miałby dzięki temu atrakcyjną, niezabudowaną działkę budowlaną w centrum miasta bez zobowiązań konserwatorskich. Właściciel synagogi nie komentował zaistniałej sytuacji i nie chciał zdradzać planów inwestycyjnych.
W ostatnim czasie na stronie internetowej biura projektowego MWM Architekci pojawiły się wizualizacje kompleksu budowlanego o nazwie „Rozbudowa i przebudowa synagogi” przy Placu Unii Brzeskiej. Obiekt o charakterze handlowym, powierzchni 5000m2 i dacie opracowania: 2010-2011. Plany są, więc świeże, co świadczy o poważnych zamiarach inwestora.
Czy tak będzie wyglądał Plac Unii Brzeskiej z nowoczesnym kompleksem usługowo-handlowym, wewnątrz którego znajdowałby się budynek dawnej synagogi?
Czas pokaże.