100 lecie przemyskiego harcerstwa

Szczegóły

Kategoria: Organizacje

Irena Kozimala

Artykuł z wydania papierowego MIŚKA nr 2/2010

Pierwsza wzmianka o skautingu pojawiła się w zaborze austriackim w wychodzącym we Lwowie piśmie „Słowo Polskie”, w którym to wybitny anglofil, dziennikarz Edmund Naganowski wydrukował w dniach 16-17 XI 1909r. artykuły dotyczące skautingu angielskiego. Informacje oraz podręczniki o nowym ruchu otrzymał autor od twórcy ruchu gen. Roberta Baden- Powella. Skauting w Galicji rozwinął się głównie na bazie kilku organizacji: Związku Młodzieży Polskiej „Zetu”, podporządkowanemu mu związku młodzieży szkół średnich „Przyszłość” – „Petu”, powstałemu 1909r. w wyniku rozłamu w „Zecie” – „Zarzewiu”, Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” oraz Stowarzyszenia „Eleusis”. Szczególna rola w tworzeniu skautingu przypadła „Zarzewiu”, które głosząc potrzebę przygotowania swoich członków do walki o niepodległość przystąpiło do prac organizacyjno - szkoleniowych.

W maju 1910r. austriackie ministerstwo oświaty wydało okólnik dotyczący szkolenia wojskowego w gimnazjum, który wywołał zaniepokojenie władz Sokoła, obawiających się, że przejdzie ono w ręce austriackich władz wojskowych. Pod taką presją oraz w wyniku długich negocjacji Naczelnik Sokoła wyraził zgodę na przeprowadzenie dyskusji o skautingu podczas posiedzenia grona instruktorskiego Sokoła. Dyskusja w dniu 26 II 1911r. prowadzona przez Andrzeja Małkowskiego zakończyła się podjęciem uchwały popierającej wprowadzenie organizacji w typie skautingu angielskiego na grunt Sokoła. W następnym miesiącu 20 III 1911r. rozpoczął się we Lwowie pierwszy kurs skautowy zorganizowany przy Sokole- Macierzy z udziałem ok. 200 uczestników. Na początku kwietnia 1911r. grono instruktorskie otrzymało książkę Andrzeja Małkowskiego „Skauting jako system wychowania młodzieży”, który pełnił rolę podręcznika dla skautmistrzów.

Dla rozwoju skautingu duże znaczenia miała również książka autorstwa M.Schreibera i E.Piaseckiego „Harce młodzieży polskiej” wydana rok później we Lwowie, potem wielokrotnie wznawiana. Poza Lwowem zaczęły jawną działalność także drużyny skautowe w innych miastach Galicji Wschodniej. Jesienią 1911r. pracowały już drużyna i patrol skautowy w Przemyślu. W listopadzie 1911r. skauci przemyscy działali w ramach I DS. im. Dezyderego Chłapowskiego oraz samodzielnego plutonu skautowego, który zapoczątkował powstanie II DS. im. Kazimierza Pułaskiego. Członkowie obu drużyn działali w środowisku gimnazjów przemyskich. Obok drużyn męskich powstały także pierwsze drużyny skautek poza Lwowem, jednak w porównaniu ze środowiskiem męskim było ich kilkakrotnie mniej. Zaczątkiem drużyny żeńskiej w Przemyślu był powstały w maju 1911r. przy Stowarzyszeniu „Eleusis” zastęp skautek, który w listopadzie przekształcił się w drużynę. Należały do niej między innymi: Maria Mudrykówna, Helena Łączkowska, Halina Remiszewska, Julia Świtalska, Fryderyka Jarzębińska. W grudniu 1911r. przyjechała do Przemyśla Olga Drahonowska, na ręce której dziewczęta złożyły ślubowanie. Drużynową została za jej zgodą Ada Ciskówna. Skautkami opiekowała się nauczycielka geografii w seminarium nauczycielskim dr Maria Polaczkówna. Ze względu na specyficzną sytuację w szkole, niechęć grona pedagogicznego i dyrekcji do skautingu drużyna działała początkowo tajnie. Drużynowymi I DS. im. D.Chłapowskiego w Przemyślu byli kolejno: członek T G „Sokół” i „Zarzewia” Bronisław Lisowski (do 1912r.), po nim Stanisław Rybiański, zaś w 1914r. funkcję tę pełnił student prawa Stanisław Piątek. Pierwszym drużynowym II DS. im. K.Pułaskiego w Przemyślu był nauczyciel gimnazjum Bolesław Błażek, od marca 1914 r. także nauczyciel gimnazjum Stanisław Wiśniewski. Drugą drużyną żeńską w tym mieście kierowała nauczycielka geografii i biologii Izydora Kossowska.

W czasie I wojny młodzież przemyska ruszyła licznie do Legionów Polskich. Ochotnicy w liczbie 61, w większości członków I Drużyny wstąpiła do Legionu Wschodniego. Ciekawą inicjatywą było organizacja „Poczty Narodowej”. Pomysł ten wyszedł z grona uczestników ostatniego kursu instruktorskiego w Skolem, którzy po powrocie do swoich środowisk utworzyli w nich ajencje pocztowe. Centrala lwowska miała filię w Krakowie, okręgi w Tarnopolu, Stryju, Stanisławowie, Jarosławiu, Przemyślu i Samborze oraz oddział lokalny we Lwowie. Patrole korzystały z rowerów lub koni. Poczta obsługiwała Centralny Komitet Narodowy a także osoby prywatne.

Na zajętym przez wojska rosyjskie terenie skauci pracowali jedynie we Lwowie, Przemyślu i Drohobyczu. W Przemyślu I DS. im. D.Chłapowskiego działała początkowo tajnie, lecz od jesieni 1915 r. podjęła jawną działalność. Do lutego 1916r. drużyna odbyła kilka wycieczek i ćwiczeń polowych oraz pogłębiała wiedzę z historii Polski. Posiadała dość dużą, liczącą 600 tomów własną bibliotekę. W środowisku żeńskim jesienią 1915r. pracowały jawnie trzy drużyny: I DS. im. T.Kościuszki, II DS. im. królowej Jadwigi, III DS. im. E.Plater, zaś od wiosny 1916r. także czwarta drużyna. Trzecia drużyna złożona była z dziewcząt pracujących, głównie szwaczek. W środowisku męskim jesienią 1916r. działały już trzy drużyny męskie. W 1916r. powstała w Przemyślu wspólna dla drużyn żeńskich i męskich Komenda Skautów. Jej komendantką została Maria Mudrykówna. W 1917r. działało już w Przemyślu pięć drużyn żeńskich: I DS. im. T.Kościuszki, II DS. im. Królowej Jadwigi, III DS. im.E.Plater, IV DS. im. ks.J.Poniatowskiego i V DS. im. K.Pułaskiego. Staraniem I.Kossowskiej został utworzony Pierwszy Patronat dla skautek i skautów. Jego prezesem został ks. dr Wojciech Tomaka- późniejszy biskup przemyski, wiceprezesem Józef Kostrzewskiprezydent miasta, a do zarządu weszli Feliks Przyjemski i Tekla Ekiertówna. W 1918r. było w Przemyślu 240 skautek i 80 skautów.

W ostatnich dniach I wojny światowej rozpoczęły się w Galicji Wschodniej polsko-ukraińskie walki o przynależność do odradzającego się państwa polskiego. W dniach od 1-22 XI 1918 r. toczyły się walki o Lwów zakończone wkroczeniem do miasta żołnierzy polskich. Drugim miastem, kluczowym dla losów wojny polsko- ukraińskiej był Przemyśl, który w nocy z 3/4 XI został zajęty przez oddziały złożone z chłopów ukraińskich okolicznych wsi oraz 30 osobowy oddział strzelców siczowych. Jedynie na Zasaniu były kapelan Legionów ks. Józef Panaś zorganizował obronę. Grupa harcerzy drużyn przemyskich, z których najstarsi liczyli po 16- 17 lat zajęła opuszczone koszary austriackie i stamtąd dowodzono obroną. Linię graniczną pomiędzy walczącymi stronami stanowiła rzeka San. Rankiem 10 XI przybyła do Przemyśla odsiecz z Krakowa, na czele której stał początkowo mjr Julian Stachiewicz, a po nim M. Karaszewicz - Tokarzewski. Walki w Przemyślu trwały od 11-16 XI i zakończyły się zajęciem miasta przez oddziały polskie. Potem walki polsko-ukraińskie przeniosły się poza Przemyśl i zakończyły się krwawą bitwą pod Niżankowicami, w której Polacy odnieśli zwycięstwo.

Po przerwie związanej z działaniami wojennymi od pierwszych tygodni 1919 r. harcerki i harcerze wrócili do normalnej pracy. Działało wówczas w Przemyślu 6 drużyn żeńskich. Jesienią 1920r., po powstaniu oddzielnej dla harcerek i harcerzy Komendy Chorągwi ZHP we Lwowie doszło do powstania Hufca Harcerek w Przemyślu. Funkcje komendantek pełniły: hm Maria Mudrykówna, Wanda Czerwińska, hm Izydora Kossowska, Stefania Kostrzewska, hm Maria Aurzecka, hm Janina Schönborn, hm Antonina Kalinowicz.

W 1936 r. działało w hufcu osiem drużyn młodzieżowych i jedna starszoharcerska, kilka drużyn wiejskich, drużyna w Mościskach i kilka gromad zuchowych. W 1937r. wskutek likwidacji seminariów nauczycielskich I DH stała się drużyna działającą przy gimnazjum a II DH uległa likwidacji. W przededniu wybuchu II wojny światowej w środowisku przemyskich szkół średnich działało 8 drużyn harcerek skupiających łącznie ok. 200 członkiń. Istniały one w następujących szkołach: Państwowym Seminarium Nauczycielskim i Liceum Żeńskim ss.Benedyktynek, III Państwowym Gimnazjum i Liceum Żeńskim, Prywatnym Gimnazjum i Liceum Żeńskim im.M.Konopnickiej, Prywatnym Gimnazjum i Liceum im.J.Słowackiego, II Państwowym Gimnazjum i Liceum im. K.Morawskiego na Zasaniu oraz Państwowym Gimnazjum Kupieckim. Ponadto w szkołach powszechnych działało 6 drużyn harcerek i 8 gromad zuchowych skupiających 300 harcerek i 100 zuchów. Poza Przemyślem pracowała jedna drużyna w Mościskach i kilka gromad zuchowych. Łącznie, przed wybuchem II wojny światowej Hufiec Przemyśl liczył ponad 700 harcerek i zuchów.

Trudniej po wojnie swoje struktury odbudowywało harcerstwo męskie. W 1920r. w Przemyślu działało dwie drużyny męskie. Wówczas doszło do powołania odrębnych komend dla Hufca żeńskiego i męskiego. Na czele Hufca Harcerzy w Przemyślu stanął Jan Smołka. Do 15 XII 1922 r. zastępcą komendanta 100 LECIE PRZE MYSKIEGO HAR CERS TWA 4 hufca był Stefan Oleksiewicz. Hufiec rozpoczął wydawanie pisma dla zastępowych „Zastępowy” pod redakcją Stefana Czerpy. Końcem 1922r. Hufiec Harcerzy w Przemyślu liczył 5 drużyn młodzieżowych i jedną młodszoharcerską. Był obok Lwowa jednym z największych w Chorągwi. W listopadzie 1923r. skład Komendy Hufca uległ zmianom. Komendantem został Karol Lipiński, przybocznym przod. Leonard Kustra, skarbnikiem Stanisław Łyczkowski a referentem łącznikowym Zygmunt Gebułtowicz. W 1926r. Komendantem Hufca został phm Leonard Kustra. Funkcję tę pełnił do czasu powołania do służby wojskowej w czerwcu 1927 roku. Po nim pełniącym obowiązki Komendanta został na krótko przod. Stanisław Łyczkowski. Do listopada 1928 hufcem kierował Józef Bugajski, a po nim ponownie phm Leonard Kustra, następnie Stanisław Łyczkowski. Ostatnimi komendantami przed wybuchem II wojny światowej byli hm Ludwik Szopa i phm Tadeusz Dobrowolski. Przy Hufcu działał Harcerski Klub Sportowy „Czuwaj” założony w 1918r. przez Adama Kordeckiego i Wilhelma Słabego. Uczestniczył w różnych zawodach sportowych Chorągwi Lwowskiej oraz niektórych imprezach ogólnopolskich często zajmując dobre miejsca w klasyfikacji. Przed wybuchem II wojny światowej w przemyskim hufcu męskim działało 11 drużyn harcerzy i 10 gromad zuchowych. Po wybuchu II wojny światowej Przemyśl znalazł się pod dwiema okupacjami: niemiecką – Zasanie i sowiecką- południowa część miasta wraz ze śródmieściem. W części sowieckiej działał phm Tadeusz Dobrowolski , który szybko zorganizował trzy drużyny konspiracyjne. Komendę konspiracyjnego hufca stanowili: phm T.Dobrowlski, drużynowy II drużyny Zdzisław Siębab i III drużyny- Stanisław Królikowski. Te drużyny były podporządkowane Komendzie Chorągwi Lwowskiej, lecz hufcowy miał dużą niezależność ze względu na trudny kontakt ze Lwowem w warunkach okupacyjnych. Na okupowanym przez Niemców Zasaniu także powstały konspiracyjne grupy harcerzy na bazie przedwojennej I DH im. D.Chłapowskiego, VIII DH im. L.Lisa-Kuli oraz harcerzy z HKS „Czuwaj”. Drużynami kierowali: phm Eugeniusz Adamcio, Kazimierz Arbter, Stanisław Kostka-Dąbrowakomendant grupy „Lipowica”, phm Zygmunt Peér „Zygmunt Praski”, ks. phm Władysław Dec (salezjanin)- drużynowy VIII drużyny, ks. phm Ludwik Mroczek, Zbigniew Krupiński, bracia Jan i Roman Łabowie, Adam i Kazimierz Wohańscy. Ta część hufca była organizacyjnie podporządkowana Komendzie Chorągwi Krakowskiej. Nie obeszło się jednak bez ofiar. Pierwsi ponieśli straty „czuwajowcy”. Jesienią 1939r. utworzyli oni organizację konspiracyjną „Orzeł Biały” i zorganizowali trzy punkty przerzutu własnym taborem wodnym. Punkt zborny mieścił się u pp. Pendlowskich, przy ulicy Borelowskiego. Na przełomie 1939/1940 zostali zadenuncjowani na gestapo i dziewięciu z nich zostało wywiezionych do obozu koncentracyjnego w Auschwitz. Zginął tam w 1941r. Aleksander Bilan (brat Wlodzimierza) oraz w 1943r. w Mauthausen drugi z braci- Tadeusz Bilan. Ponadto aresztowany został instruktor VIII DH- ks. phm Ludwik Mroczek (salezjanin), który był kolporterem prasy podziemnej na trasie Przemyśl- Lwów. Zginął w 1942r. w Oświęcimiu. Wiosną 1940r. nastąpiły także aresztowania na terenie okupacji sowieckiej. W ręce NKWD wpadł phm Władysław Cyganek, członek przedwojennej komendy hufca, współorganizator tras przerzutowych na Węgry, członkowie III drużyny: prof. dr Walery Kramarz, opiekun drużyny, były drużynowy I drużyny, przyboczny Antoni Władysław Pilch, zastępowy Jan Stanisław Sawczak oraz Zdzisław Geraszek. Grupa harcerzy z prof. W.Kramarzem została początkowo osadzona w więzieniu przemyskim, ewakuowanym przez sowietów po ataku Niemiec na ZSRR. Wraz z innymi więźniami przemyskimi znaleźli się w Solankach pod Dobromilem, gdzie zostali zamordowani w czerwcu 1941 roku. Ponadto w maju 1941r. zmarł śmiercią naturalną mieszkający w Przemyślu były przedwojenny komendant Chorągwi Harcerzy we Lwowie hm Stanisław Hibl.

Znacznie mniej mamy informacji o działalności Szarych Szeregów żeńskich. Praca jednak musiała być aktywna, gdyż podczas okupacji raz do Przemyśla przyjechała komendantka Chorągwi harcerek we Lwowie- hm Stefania Stipal, która odebrała przyrzeczenie od harcerek. Komendantką Hufca była przez cały okres okupacji hm Antonina Kalinowicz, która jednak mieszkała poza miastem. Harcerki uczestniczyły w tajnym nauczaniu. Działalnością tą kierowała przedwojenna dyrektorka Gimnazjum Państwowego w Przemyślu- Helena Pękalska (siostra komendantki chorągwi). Ponadto harcerki uczestniczyły w szkoleniach sanitarnych.

Harcerstwo przemyskie wniosło duży wkład w rozwój ogólnopolskiego ZHP. Z tego hufca wywodziła się Naczelniczka Harcerek w Warszawie, wcześniej komendantka Chorągwi Lwowskiej- hm Maria Mudryk- Krynicka. Ponadto wyszło z niej kilka komendantek chorągwi. Należałoby wymienić: hm Marię Walciszewską- komendantkę Chorągwi Lubelskiej, hm Olgę Kordecką i hm Emilię Węglarzównę- Śląskiej. Ze środowiska męskiego wyszli między innymi: Wilhelm Słaby- komendant Chorągwi Pomorskiej, podczas okupacji komendant Szarych Szeregów na Polskę Wschodnią, hm Leopold Adamcio- komendant Chorągwi Poleskiej oraz hm Józef Bielec- komendant Chorągwi Śląskiej. 5 Irena Kozimala fot. Marcin Czajkowski

fot. Marcin Czajkowski

• « poprz.
• nast. »